“نفرین دانش” بزرگترین چالش متخصصان
آیا تا به حال با متخصصی روبرو شدهاید که در حوزه خود بینظیر است، اما در توضیح مفاهیم اولیه به دیگران مشکل دارد؟
این پدیده که به “نفرین دانش” معروف است، چالشی بزرگ برای مدرسان، متخصصان، پزشکان و روانشناسان به شمار میرود. نفرین دانش به این معناست که هرچه فردی دانش بیشتری در یک زمینه کسب کند، تصور اینکه دیگران آن اطلاعات را ندارند، برایش دشوارتر میشود. این امر به ویژه در محیطهای آموزشی که هدف، انتقال مؤثر دانش به مخاطبانی با سطح اطلاعات اولیه است، میتواند به یک مانع جدی تبدیل شود. در این مقاله به بررسی عمیقتر این پدیده، ریشههای آن و راهکارهای غلبه بر آن میپردازیم تا متخصصان بتوانند پیام خود را به شکلی واضحتر و مؤثرتر به مخاطبان منتقل کنند.
نفرین دانش چیست؟”
“نفرین دانش” پدیدهای روانشناختی است که اولین بار توسط کارل وایزر در سال ۱۹۸۹ مطرح شد.
او این مفهوم را برای توضیح این مسئله به کار برد که افراد مطلع، اغلب در درک دیدگاه افراد ناآگاه مشکل دارند. این مشکل از آنجا ناشی میشود که با افزایش دانش و تخصص در یک حوزه، فرد به طور ناخودآگاه فرض میکند که دیگران نیز از همان سطح اطلاعات و پیشزمینهی ذهنی برخوردارند.
این فرضیه غلط، منجر به بیان مطالب به زبانی پیچیده، استفاده از اصطلاحات تخصصی بدون توضیح کافی و نادیده گرفتن نیاز مخاطب به مفاهیم پایهای میشود.
ریشه اصلی، “نفرین دانش” کجاست؟
یکی از ریشههای اصلی این پدیده، “سوگیری شناختی” است.
همانطور که دانیل کانمن، برنده جایزه نوبل اقتصاد و روانشناس برجسته، در کتاب “تفکر، سریع و کند” اشاره میکند، ذهن انسان تمایل دارد برای صرفهجویی در انرژی، از میانبرهای ذهنی استفاده کند.
برای یک متخصص، توضیح دادن مفاهیم پایهای که برای خودش بدیهی شدهاند، ممکن است بیهوده و اتلاف وقت به نظر برسد. این میانبر ذهنی باعث میشود که متخصص، از دیدگاه مخاطب ناآگاه غافل شود.
مثالهای واقعی از این پدیده در جامعه ما فراوان است. تصور کنید یک پزشک متخصص قلب، با سالها تجربه، هنگام توضیح بیماری به بیمار خود از اصطلاحاتی مانند “نارسایی میترال”، “آریتمی بطنی” یا “آنژیوپلاستی” استفاده میکند، بدون اینکه توضیحی ساده و قابل فهم ارائه دهد.
بیمار که دانش پزشکی ندارد، تنها گیجتر میشود و ممکن است حتی از پرسیدن سؤال نیز واهمه داشته باشد. همین وضعیت در کلاسهای درس نیز دیده میشود؛ یک استاد دانشگاه ممکن است با فرض اینکه دانشجویان پیشزمینهی کافی دارند، از مباحث پایهای عبور کند و دانشجویان را در درک مطالب عمیقتر دچار مشکل کند.
در ایران، این موضوع به دلیل عدم تمرکز کافی بر مهارتهای ارتباطی در کنار تخصص، بیشتر به چشم میخورد.
بسیاری از متخصصان ما در حوزه خود بینظیرند، اما کمتر به این موضوع توجه میکنند که “نحوه انتقال” دانش، به اندازه “خود دانش” اهمیت دارد.
به عنوان مثال، در یک کارگاه آموزشی برای معلمان، اگر مدرس با فرض اینکه همه معلمان با روشهای نوین تدریس آشنا هستند، بدون توضیح کافی به سراغ جزئیات پیشرفته برود، بخش زیادی از مخاطبان خود را از دست خواهد داد.
نتیجهگیری:
نفرین دانش یک چالش واقعی است که میتواند اثربخشی متخصصان را در انتقال دانش به شدت کاهش دهد.
غلبه بر این پدیده نیازمند خودآگاهی و تلاش آگاهانه است.
آلبرت اینشتین میگوید:
“اگر نمیتوانید چیزی را به سادگی توضیح دهید، آن را به اندازه کافی درک نکردهاید.”
این جمله تأکیدی است بر اینکه سادگی در توضیح، نه تنها نشانهی درک عمیق، بلکه ابزاری قدرتمند برای ارتباط مؤثر است.
خلاصه:
نفرین دانش، پدیدهای است که در آن متخصصان به دلیل دانش بالای خود، در درک دیدگاه مخاطبان ناآگاه و توضیح مفاهیم پایه مشکل دارند. این امر ناشی از سوگیریهای شناختی و فرض اشتباه بر همسطح بودن دانش مخاطب است. برای غلبه بر این چالش، متخصصان باید خودآگاهی داشته باشند، از زبان ساده استفاده کنند، اصطلاحات تخصصی را توضیح دهند و خود را جای مخاطب بگذارند. این رویکرد نه تنها به انتقال مؤثرتر دانش کمک میکند، بلکه اعتبار و تأثیرگذاری متخصص را نیز افزایش میدهد.
در پایان، از شما دعوت میکنیم تا با تعمق در این موضوع، راههایی برای سادهسازی و شفافسازی دانش خود بیابید و آن را به گونهای ارائه دهید که برای همه قابل فهم باشد. به یاد داشته باشید که قدرت واقعی در دانش نیست، بلکه در توانایی انتقال آن به دیگران است.
